इच्छापत्र भाग ३ - इच्छापत्राचा मसुदा – मूलभूत तत्त्वे आणि उपयुक्त सूचना

या लेखमालेच्या मागील भागांमध्ये आपण इच्छापत्राचे महत्त्व पाहिले, तसेच नॉमिनी आणि लाभार्थी यांतील फरक समजून घेतला. आता इच्छापत्राचा मसुदा कसा तयार करायचा ते पाहू या.

इच्छापत्र तयार करणे ही गोष्ट अजिबात अवघड नाही. त्यात स्पष्टता, साधेपणा आणि दूरदृष्टी असणे सर्वात महत्त्वाचे आहे. इच्छापत्र तयार करण्यासाठी वकिलाची मदत घेणे अनिवार्य नाही. मालमत्तेच्या मालकीच्या बाबतीत काही गुंतागुंत किंवा वाद असल्यास मात्र वकिलाच्या सळल्यानेच इच्छापत्र करावे असे मी आग्रहपूर्वक म्हणेन.

(ह्याही भागात सोयीसाठी इच्छापत्रकर्ता हा पुरुष आहे असे धरून लिहिले आहे.)

दुसऱ्या भागासाठी इथे क्लिक करा.

इच्छापत्राचे महत्त्वाचे घटक

१. स्पष्टता आणि निःसंदिग्धता सर्वांत महत्त्वाची.

·       मालमत्तेचे वाटप स्पष्ट शब्दांत नमूद करा. अनेक अर्थ निघू शकतील अशी किंवा संदिग्ध भाषा टाळा.

·       सोप्या भाषेचा वापर करा, जेणेकरून इच्छेचा चुकीचा अर्थ काढला जाण्याची शक्यता राहणार नाही.

२. ह्यापूर्वीची सर्व इच्छापत्रे रद्द करा.

·       यापूर्वीची सर्व इच्छापत्रे आणि कोडिसिल (Codicil) रद्द करून हेच तुमचे अंतिम इच्छापत्र असल्याचे नवीन इच्छापत्राच्या सुरुवातीलाच स्पष्ट नमूद करा. तसेच इच्छापत्राची तारीख लिहा.

३. कुटुंबातील सदस्यांची स्पष्ट ओळख द्या.

·       पत्नी, मुले, आई-वडील, भाऊ-बहिणी किंवा इतर संबंधित नातेवाईकांची पूर्ण नावे आणि आवश्यक तपशील नमूद करा. (उदा. माहेरचे आणि सासरचे दोन्ही पूर्ण नावे इत्यादि)

·       उदाहरणार्थ, 'मला दोन मुले आहेत' एवढेच न लिहिता, 'मला केवळ दोन अपत्ये असून त्यांची नावे ... आहेत' असे स्पष्ट लिहा. प्रत्येक व्यक्तीची अचूक ओळख नमूद केल्यास भविष्यातील कायदेशीर समस्या टाळता येतात.

माझ्या पहाण्यात, एका गृहस्थांच्या पश्चात त्यांच्या वाहन हस्तांतरणाच्या प्रक्रियेत अशा संदिग्ध शब्दरचनेमुळे RTO मध्ये उगीचच अडचणी निर्माण झाल्या होत्या. त्यामुळे प्रत्येक तपशील स्पष्टपणे नमूद करणे हितावह ठरते.

तुमचे वारस आणि पर्यायी लाभार्थी निश्चित करा (उत्तराधिकार क्रम)

·       प्राथमिक/प्रमुख वारस (primary heir) म्हणून शक्यतो पत्नीचे नाव नमूद करा.

·       पत्नी जर तुमच्या आधी निधन पावली तर तुमची मालमत्ता कोणाला आणि किती प्रमाणात जावी हे स्पष्ट लिहा. उदाहरणार्थ, दोन्ही मुलांना प्रत्येकी ५०% हिस्सा इत्यादि.

·       अनपेक्षित परिस्थिती, जसे संपूर्ण कुटुंबाचा अपघातात मृत्यू - याचाही विचार करून त्यानंतरचा उत्तराधिकार क्रम (वृद्ध आईवडील, भाऊ, बहीण किंवा इतर नातेवाईक) निश्चित करा. हा विचार अतिरेकी वाटेल कदाचित, पण असे होणे जगत अशक्य नाही, आणि नीट काही लिहून ठेवले नाही तर अशा परिस्थितीत ती संपत्ती बराच काळ अडकून राहते. इच्छापत्र केलेच नाही तर ज्या अडचणी येतात त्याच इथेही येतात आणि पुढची प्रक्रिया अत्यंत किचकट असते.

·       अशा उत्तराधिकार क्रमामुळे इच्छापत्र अधिक दूरदर्शी बनते आणि प्रत्येक कौटुंबिक बदलानंतर ते पुन्हा बनवण्याची गरज रहात नाही.

मालमत्तेचे वाटप

·       प्रत्येक मालमत्तेचे समान वाटप करणे बंधनकारक नाही; ते आपल्या इच्छेवर अवलंबून राहील. परंतु, जर आपल्याला आपल्या सर्व वारसांना समान हिस्सा द्यायची इच्छा असेल तरीही प्रत्येक गुंतवणूक, प्रत्येक स्थावर आणि जंगम मालमत्ता समान विभागली पाहिजेच असे नाही. समान वाटण्यांच्या इतर पद्धती आहेत आणि त्या सुकर ठरतात असा अनुभव आहे. शेवटी सोय, गरज आणि मालमत्तांचे आर्थिक मूल्य ह्या सर्व गोष्टींची सांगड घालणे गरजेचे आहे.

·       कुटुंबीयांशी चर्चा करून त्यांच्या गरजा लक्षात घेऊन वाटप करणे हितावह ठरते. त्यांच्या सोयीचाही विचार आपण करणे योग्य. उदा. परदेशी स्थायिक अपत्याला भारतातील घर लिहून ठेवण्यापूर्वी त्याच्याशी बोलणे आवश्यक आहे. त्या देशातले टॅक्स नियम, आपल्या देशात येऊन प्रक्रिया पार पाडणे हे सर्व त्यालाच पहावे लागणार आहे. तेव्हा त्याचा विचार घ्यावा.

·       एकच घर अनेक मुलांच्या संयुक्त नावावर लिहून ठेवणे शक्यतो टाळा. अशा संयुक्तपणे लिहून ठेवलेल्या मालमत्तेतून भविष्यात विक्री, वापर किंवा देखभालीबाबत वाद निर्माण होऊ शकतात. एकाला घर विकायचे असेल आणि दुसऱ्याला नसेल, तर विषय चिघळू शकतो.

·       त्याऐवजी एका अपत्याला घर आणि दुसऱ्याला त्याच्या समतुल्य आर्थिक मालमत्ता देणे असा काही तोडगा निघू शकतो. याचे उदाहरण पुढे एखाद्या भागात येईलच.

·       पत्नी व तुमचे संयुक्त मालकीचे घर असल्यास 'माझा अविभाजित हिस्सा (my undivided share) माझ्या पत्नीला मिळावा' असे स्पष्ट लिहा. नाहीतर तुमच्या पश्चात् तिला घराची संपूर्ण मालकी मिळणार नाही; तुमच्या अर्ध्या हिश्श्याच्या वाटण्या होतील.

·       पती-पत्नी दोघांनीही परस्परांशी सुसंगत अशी स्वतंत्र इच्छापत्रे तयार करावीत. संयुक्त इच्छापत्र (Joint Will) शक्यतो टाळावे असे माझे मत आहे.

विशेष तरतुदी

·       डिजिटल मालमत्ता: मोबाईल क्रमांक, ई-मेल, ऑनलाइन खाती आणि ऑनलाइन गुंतवणुका, तसेच कॉपीराइट, पेटंट इत्यादि बौद्धिक संपदा यांचे काय करायचे ते नमूद करा. पासवर्डस् मात्र इच्छापत्रात लिहू नका; ते स्वतंत्र सुरक्षित ठिकाणी लिहून ठेवा.

·       वाहने: वाहनांचे काय करायचे ते स्पष्ट नमूद करा.

·       भविष्यातील मालमत्ता: ‘मी आजनंतर जी काही स्थावर/जंगम मालमत्ता खरेदी करेन किंवा मला आजच्या नंतर जी काही मालमत्ता वारशाने मिळेल तिचेही वितरण अमुक अमुक प्रकारे करावे’ असे सरसकट लिहून ठेवल्यास आपले इच्छापत्र पुढील प्रत्येक खरेदी/विक्री नंतर वारंवार बदलत राहावे लागणार नाही.

·       दागिने: दागिन्यांचा स्पष्ट उल्लेख करा. वादाची शक्यता असल्यास प्रत्येक दागिन्याचा क्रमांक लावून छायाचित्र काढून त्याची मुद्रित प्रत इच्छापत्रासोबत ठेवणेही शक्य आहे.

साक्षीदार आणि नोंदणी

·       इच्छापत्र स्वतःच्या हस्ताक्षरात लिहून खाली सही करणे हे अत्यंत प्राथमिक स्वरूपाचे आहे. परंतु, इच्छापत्रावर स्वाक्षरी दोन साक्षीदारांच्या उपस्थितीत करणे, त्याची नोंदणी करणे, हे अत्यावश्यक नसले तरी धोरणीपणाचे ठरते. साक्षीदार हे लाभार्थी असू नयेत. इच्छापत्राची नोंदणी करणार असल्यास वकील किंवा नोंदणी प्रक्रियेत मदत करणाऱ्या एखाद्या अनुभवी व्यक्तीचा सल्ला घ्या.

·       लाभार्थी व्यक्ती साक्षीदार असू शकत नसली तरी तिला एक्झिक्युटर नेमता येते.

·       शक्य असल्यास तुमच्यापेक्षा वयाने लहान असे साक्षीदार आणि एक्झिक्युटर निवडा, जेणेकरून भविष्यात त्यांची आवश्यकता भासल्यास ते हयात असण्याची शक्यता जास्त!

·       विशेषतः ज्येष्ठ नागरिकांनी किंवा आरोग्यविषयक समस्या असलेल्या व्यक्तींनी मानसिकदृष्ट्या सक्षम असल्याचे डॉक्टरांचे प्रमाणपत्र (त्यांच्या स्वाक्षरी व शिक्क्यासह) घेणे आणि इच्छापत्राला जोडणे हितावह आहे.

इच्छापत्राची नोंदणी

·       साध्या कागदावरील इच्छापत्रही पूर्णपणे वैध असते, स्टॅम्प पेपर आवश्यक नाही. चांगल्या प्रतीच्या कागदावर इच्छापत्र लिहिल्यास ते अधिक काळ टिकते. उदा. लीगल पेपर

·       स्थावर मालमत्ता असेल तर किंवा अनेक शहरांमध्ये मालमत्ता असेल तर इच्छापत्राची नोंदणी अवश्य करावी असे मी म्हणेन.

·       मूळ इच्छापत्र हरवल्यास नोंदणी कार्यालयातून प्रमाणित प्रत मिळवता येते.

·       काही राज्यांमध्ये ज्येष्ठ नागरिकांसाठी घरी येऊन नोंदणी करण्याची सुविधाही उपलब्ध असते.

प्रत्यक्ष अनुभवातून शिकण्यासारखे

९२ वर्षांच्या एका महिलेने तिचे घर मुलाच्या नावाने इच्छापत्रात दिले होते. मात्र दुर्दैवाने तिच्या मुलाचा तिच्याआधीच वयाच्या ६३ व्या वर्षी मृत्यू झाला. पर्यायी वारसाचा उल्लेख नसल्यामुळे संपूर्ण इच्छापत्र नव्याने तयार करून पुन्हा नोंदणी करावी लागली. जर सुनेचे किंवा नातवंडांचे नाव पर्यायी लाभार्थी म्हणून मुळातच नमूद केले असते, तर हे टाळता आले असते. वृद्धापकाळात पुन्हा नोंदणी करणे किती कठीण असू शकते, ह्याची आपल्याला कल्पना आहे.

थोडक्यात-

·       तुमच्या मालमत्तेचे अनेक वारसांमध्ये वाटप करताना विभागणीत स्पष्टता असणे गरजेचे आहे.

·       पती-पत्नीच्या इच्छापत्रांतील तरतुदी परस्परांशी सुसंगत असाव्यात.

·       ‘जर प्राथमिक वारसाचा आपल्या आधी मृत्यू झाला तर..’ ही शक्यता विचारात घेऊन पुढील उत्तराधिकार क्रम स्पष्टपणे नमूद करा.

·       लग्न, मुले, विभक्त राहणे, वारसा मिळणे अशा महत्त्वाच्या घटनांनंतर इच्छापत्राचा आढावा घेऊन आवश्यक तर आणि आवश्यक तिथे बदल करा. विभक्त राहण्याच्या प्रकरणांत वकिलाचा सल्ला घ्या.

तुम्हाला ही माहिती उपयोगी वाटली का? तुमच्या सूचना आणि अभिप्राय इथे खाली जरूर लिहा. यासाठी लॉगिन किंवा रजिस्टर करण्याची गरज नाही.  

 

पुढील भाग – भाग ४ (एकूण ६ पैकी): 'इच्छापत्र नसल्यास – तुमच्या पश्चात कुटुंबावर येणारा भार' लौकरच...

इच्छापत्र भाग २ - इच्छापत्रातील महत्त्वाच्या संज्ञा – नामनिर्देशन, नॉमिनी आणि लाभार्थी

 

या लेखमालेच्या पहिल्या भागात आपण इच्छापत्राचे महत्त्व काय आणि इच्छापत्र करणे का आवश्यक आहे हे पाहिले. ह्या भागात इच्छापत्र तयार करताना वारंवार वापरल्या जाणाऱ्या काही महत्त्वाच्या संज्ञा, तसेच नॉमिनी आणि लाभार्थी यांबाबत असलेले गैरसमज समजून घेऊया.

सातत्य राखण्यासाठी या लेखात पतीला इच्छापत्रकर्ता गृहीत धरले आहे आणि पत्नी ही प्रमुख वारस असल्याचे मानले आहे. परंतु याचा अर्थ महिलांनी इच्छापत्र करू नये असा मुळीच हॉट नाही; त्यांनीही याच तत्त्वांनुसार त्यांचे स्वतंत्र इच्छापत्र तयार करणे अगत्याचे आहे.

इच्छापत्र भाग १ - प्रत्येकाने इच्छापत्र इच्छापत्र तयार करणे का गरजेचे आहे? – इच्छापत्राची मूलभूत माहिती आणि त्याचे महत्त्व

नॉमिनी आणि वारस यात फरक काय?

बँक खाते, विमा पॉलिसी किंवा इतर गुंतवणुकीत एखाद्याचे नाव नॉमिनी म्हणून नोंदवले म्हणजे ती व्यक्ती त्या मालमत्तेची अंतिम मालक होते, अशी अनेकांची समजूत असते. प्रत्यक्षात मात्र तसे नसते.

नामनिर्देशित व्यक्ती (Nominee): नॉमिनी असलेली व्यक्ती ही संबंधित मालमत्तेची वारस नसते. इच्छापत्रकर्त्याच्या पश्चात त्याची संबंधित मालमत्ता इच्छापत्रानुसार योग्य लाभार्थी किंवा कायदेशीर वारसांकडे सुपूर्द करणे ही नॉमिनीची जबाबदारी असते.

लाभार्थी (Beneficiary): इच्छापत्रानुसार संबंधित मालमत्तेवर अंतिम कायदेशीर हक्क असलेली व्यक्ती म्हणजे लाभार्थी.

अनेकांना वाटते की नवऱ्याच्या निधनानंतर सर्व मालमत्ता आपोआप पत्नीच्या नावे होते. हा एक गैरसमज आहे. उदाहरण: एखाद्या मुदतठेवीसाठी पत्नी नॉमिनी असली, पण इच्छापत्रात मुलाला लाभार्थी म्हणून नमूद केले असेल, तर अंतिम कायदेशीर हक्क मुलाचाच असेल.

याबद्दल पुढील भागांत येईलच.

नामनिर्देशन अद्ययावत ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

लग्नापूर्वी केलेल्या सर्व गुंतवणुकींमध्ये लग्नानंतर पत्नीचे नाव नॉमिनी म्हणून घालणे गरजेचे आहे.

तुमच्या आधी पत्नीचे निधन झाल्यास तुमच्या स्वतःच्या सर्व स्वतंत्र (single name) गुंतवणुकींमधील नॉमिनी तातडीने बदला.

आई-वडील तुमच्यावर आर्थिकदृष्ट्या अवलंबून असतील तर इच्छापत्र करताना त्यांचा विचार करा.

इच्छापत्रकर्त्याचा घटस्फोट झालेला असेल किंवा तो विभक्त झालेला असेल तर चांगल्या वकिलाशी बोलून विभक्त पती/पत्नीचा वारसा हक्क समजावून घेणे आणि इच्छापत्रात त्या अनुसार मजकूर घालणे किंवा बदल करणे गरजेचे आहे.

टीप: स्थावर मालमत्ता आणि मोठ्या गुंतवणुकीमध्ये शक्यतो नॉमिनी आणि इच्छापत्रातील लाभार्थी ह्या दोन वेगवेगळ्या व्यक्ती नसाव्यात म्हणजे मालमत्तेचे हस्तांतरण अधिक सुलभ होईल.

माझ्याही बाबतीत लग्नानंतर पोस्टल लाइफ इन्शुरन्स पॉलिसीमध्ये पत्नीचे नाव नॉमिनी म्हणून नोंदवायचे राहून गेले होते. पॉलिसी मॅच्युअर झाल्यावर माझ्या लक्षात आले की त्यात अजूनही माझ्या आईचेच नाव नॉमिनी म्हणून नोंदलेले होते.

इच्छापत्राशी संबंधित आणखी काही महत्त्वाच्या संज्ञा

इच्छापत्रकर्ता (Testator/Testatrix): इच्छापत्र तयार करणारी व्यक्ती.

लाभार्थी (Beneficiary): इच्छापत्रानुसार मालमत्ता जिला दिली गेली आहे/ जाणार आहे  ती व्यक्ती.

इच्छापत्राचा कार्यवाह (Executor/Executrix): इच्छापत्रातील सूचनांची अंमलबजावणी करण्यासाठी नियुक्त केलेली व्यक्ती. अशी व्यक्ती नेमणे हे ऐच्छिक आहे.

इच्छापत्राचे प्रोबेट: वाटणीबद्दल काही वाद निर्माण झाल्यास/ होऊ नये म्हणून  न्यायालय इच्छापत्राची वैधता तपासू शकते आणि प्रोबेट हे त्याचे प्रमाणपत्र असते.

इच्छापत्रातील परिशिष्ट (Codicil): इच्छापत्रातील बदल किंवा पूरक नोंद.

(Intestate death): इच्छापत्र न करता मृत्यू होणे

काही व्यावहारिक माहिती

1. संयुक्त गुंतवणूक

पती-पत्नीची संयुक्त (जॉइंट) गुंतवणूक असल्यास एका धारकाच्या निधनानंतर ती थेट जॉइंट होल्डरकडे जाते. गुंतवणूक एकट्याच्या नावावर असेल तरच त्या व्यक्तीच्या पश्चात ती नॉमिनीला मिळते.

2. शेअर सर्टिफिकेट आणि डिमॅट खाती

या खात्यांमध्ये असणारी मालमत्ता नॉमिनीलाच मिळते. त्यामुळे इथला नॉमिनी आणि इच्छापत्रातील लाभार्थी एकच असणे योग्य.

3. वारस नसलेल्या व्यक्तींना किंवा संस्थांना देणग्या- तुमचे नातेवाईक, स्नेही अशा कुणाला तुमच्या पश्चात काही द्यायचे असल्यास इच्छापत्रात त्याचा स्पष्ट उल्लेख करा. तसेच एखाद्या संस्थेला तुमच्या पश्चात काही द्यायचे असल्यास त्या संस्थेच्या तपशिलासह तसे व्यवस्थित लिहून ठेवा.  

घटस्फोट, विभक्त राहणे किंवा इतर गुंतागुंतीच्या परिस्थितीत मालमत्तेचे वाटप स्पष्ट लिहा आणि अशा प्रकरणांमध्ये वकिलाचा सल्ला नक्की घ्या.

4. समतोल वाटप

प्रत्येक मालमत्तेतील वारसांचा हिस्सा किंवा टक्केवारी स्पष्ट लिहा. नॉमिनेशनमुळे हस्तांतरण सोपे होते; परंतु अंतिम वाटणी इच्छापत्रानुसारच होते.

थोडक्यात उजळणी..

·       नॉमिनी आणि लाभार्थी यांतील फरक समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. या संज्ञांबाबत गैरसमज असल्यामुळे अनेकदा अनावश्यक वाद निर्माण होऊ शकतात.

·       तुमची सर्व नॉमिनेशन्स तपासा. वेळीच योग्य तिथे अपडेट करा.

·       इच्छापत्रातील मूलभूत संज्ञा व्यवस्थित समजून घ्या.

पुढील भागात आपण पाहणार आहोत - इच्छापत्राचा मसुदा कसा तयार करावा, त्यात कोणते घटक असावेत आणि इच्छापत्र कायदेशीरदृष्ट्या अधिक मजबूत कसे करावे?

तुमच्या सूचना आणि अभिप्राय खाली जरूर लिहा. त्यासाठी ब्लॉगर अकाऊंट असण्याची गरज नसते. 

Many thanks to my wife Ashwini for patiently going through my English version and translating it for me.

 इच्छापत्र भाग ३ (एकूण ६ पैकी): 'इच्छापत्राचा मसुदा – मार्गदर्शक तत्त्वे आणि उपयुक्त सूचना' 

इच्छापत्र भाग १ - प्रत्येकाने इच्छापत्र इच्छापत्र तयार करणे का गरजेचे आहे? – इच्छापत्राची मूलभूत माहिती आणि त्याचे महत्त्व

 

प्रत्येकाने इच्छापत्र तयार करणे का गरजेचे आहे? – इच्छापत्र म्हणजे काय, ते का आवश्यक आहे आणि कोणासाठी आहे?  

इच्छापत्र म्हणजे काय? ते कोणासाठी आवश्यक आहे? इच्छापत्र तयार केल्याने आपल्या कुटुंबाला कोणते फायदे होतात? हे सर्व या सहा भागांच्या लेखमालेच्या पहिल्या भागात जाणून घ्या.

अनेकजण इच्छापत्र करण्याचा विषय जाणीवपूर्वक टाळतात. काहींना तो गुंतागुंतीचा वाटतो, तर काहींना त्याची गरज फक्त वृद्धांना किंवा श्रीमंत लोकांनाच असते असे वाटते. प्रत्यक्षात, आपल्या कुटुंबाचे भविष्य सुरक्षित करण्यासाठी आणि आपल्या पश्चात त्यांना कायदेशीर अडचणी येऊ नयेत म्हणून इच्छापत्र तयार करणे महत्त्वाचे आहे. मी भारतीय नौदलात कार्यरत असताना प्रत्येक नवीन पोस्टिंगच्या वेळी युनिटमध्ये इच्छापत्र सादर करणे आवश्यक असे. त्या वेळी मला प्रथम इच्छापत्राचे महत्त्व समजले.

इच्छापत्रावरील सहा भागांच्या माझ्या लेखमालेतील हा पहिला लेख आहे. या लेखमालेत इच्छापत्र म्हणजे काय, ते का आवश्यक आहे, त्यात कोणत्या गोष्टींचा समावेश असतो, ते कसे लिहावे, इच्छापत्र नसल्यास काय अडचणी येऊ शकतात, लिव्हिंग विल म्हणजे काय, उत्तराधिकाराचे कायदे याविषयी माहिती घेणार आहोत.

या लेखमालेच्या शेवटच्या भागात (भाग ६) इच्छापत्राचा नमुना देत आहे. तो पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा. .

सूचना - ही लेखमाला केवळ माहितीपर आहे, कायदेशीर सल्ला नाही.

मराठीतला "मृत्युपत्र" हा शब्द वापरणे अनेकांना नकोसे वाटू शकते. त्यामुळे ह्या लेखमालेत 'मृत्युपत्र' ऐवजी 'इच्छापत्र' हा शब्द वापरलेला आहे.  

 इच्छापत्र म्हणजे काय?

इच्छापत्र (Will) हा एक कायदेशीर दस्तऐवज आहे. त्यात तुमच्या निधनानंतर तुमची मालमत्ता (Estate) आणि संपत्ती (Assets) कोणाला, किती आणि कोणत्या पद्धतीने मिळावी हे तुम्ही स्पष्टपणे नमूद केलेले असते.

इच्छापत्र केल्याने 

·          तुमच्या इच्छा स्पष्टपणे व्यक्त होतात.

·          तुमच्या प्रियजनांना कमीत कमी कागदपत्रांची पूर्तता करावी लागते.

·          मालमत्तेचे हस्तांतरण सुरळीत होते आणि वाद टाळता येतात.

इच्छापत्र कोणी तयार करावे?

थोडक्यात सांगायचे तर, ज्याच्याकडे कोणत्याही प्रकारची मालमत्ता आहे त्या प्रत्येकाने इच्छापत्र करून ठेवावे.

·          कमावते तरुण-तरुणी  - यांनी नोकरी लागताच इच्छापत्र करण्याबाबत विचार करावा. 

·          ज्येष्ठ नागरिक व निवृत्त व्यक्ती -  ह्यांच्या पश्चात कुटुंबाला मालमत्ता सुलभपणे मिळावी म्हणून विलंब न करता इच्छापत्र तयार करावे.

·          गृहिणी - 'मी गृहिणी आहे, मला इच्छापत्राची काय गरज?' असा विचार न करता आपल्या मालकीच्या संपत्तीचे इच्छापत्र करणे गरजेचे आहे. (उदा. स्त्रीधन, घर, बँक अकाऊंट, जॉइंट गुंतवणूक, स्कूटर, चारचाकी इत्यादि.)

आपली अशी समजूत असते की 'मला एकच वारस आहे आणि पती/ पत्नी आहे, तेव्हा मालमत्तेची वाटणी सोपी आहे!' परंतु ते तितकेसे खरे नाही. तुमच्या वारसांना बँक, गृहरचना संस्था, म्यूचुअल फंड इत्यादींकडे त्यांचा हक्क सिद्ध करण्यासाठी एक कायदेशीर कागदपत्र दाखवणे गरजेचे असते आणि ते नसले तर खूप अडचणी येऊ शकतात. इच्छापत्र असेल तर ही यातायात करण्यातून वारसांची सुटका होते. 

इच्छापत्र का तयार करावे?

इच्छापत्र तयार करण्याचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे तुमच्या पश्चात तुमच्या मालमत्तेचे काय आणि कसे व्हावे, याचा निर्णय तुम्ही स्वतः घेता आणि तश्या लेखी कायदेशीर सूचना लिहून ठेवता. 

·          इच्छापत्र नसेल, तर हा निर्णय तुमच्या इच्छेनुसार नव्हे तर कायद्यानुसार घेतला जातो. 

·          त्यामुळे अनावश्यक कागदपत्रे, विलंब, अतिरिक्त खर्च आणि कौटुंबिक वाद निर्माण होऊ शकतात.

·          इच्छापत्राद्वारे अल्पवयीन मुलांसाठी पालक किंवा संरक्षक (Guardian) नियुक्त करता येतो.

·          ई-मेल, ऑनलाईन खाती, डिजिटल गुंतवणुका, प्रकाशन हक्क (Copyrights) आणि पेटंट (Patents) यांसारख्या डिजिटल मालमत्तेबाबत स्पष्ट सूचना देता येतात.

·          मालमत्तेचे वाटप स्पष्ट असल्यामुळे कौटुंबिक वाद टाळता येतात.

इच्छापत्र नसल्यास तुमच्या मालमत्तेचे वाटप उत्तराधिकाराच्या कायद्यांनुसार (Succession Laws) केले जाते. त्यामुळे प्रत्येक ठिकाणी सर्व वारसांची उपस्थिती आणि स्वाक्षरी यांची गरज पडू शकते. उदाहरणार्थ, पती-पत्नीच्या संयुक्त मालकीच्या घरावर तुमच्या निधनानंतर (तुमचे इच्छापत्र नसेल तर) परिस्थितीनुसार पत्नी, मुले आणि आई यांचाही कायदेशीर हक्क निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे त्या घराची विक्री, भाडेकरार इत्यादि करणे अत्यंत क्लिष्ट होऊन बसते. याबद्दल पुढील भागांमध्ये अधिक माहिती पाहू.

इच्छापत्र तयार करणे अवघड असते का?

अजिबात नाही. साध्या कागदावर स्वतःच्या हस्ताक्षरातही इच्छापत्र लिहिता येते. मात्र ते कायदेशीर ठरण्यासाठी पुढील बाबी लक्षात ठेवा:

·          दोन साक्षीदारांच्या उपस्थितीत स्वाक्षरी करा. तुमच्या इच्छापत्रातील लाभार्थी (Beneficiary) साक्षीदार म्हणून चालत नाहीत. 

·          तुम्ही साक्षीदारांच्या उपस्थितीत स्वाक्षरी केल्यानंतर त्यांनीही त्यावर स्वाक्षरी करणे आवश्यक आहे.

·          ज्येष्ठ नागरिक किंवा वैद्यकीय समस्या असलेल्या व्यक्तींनी मानसिकदृष्ट्या सक्षम (Mentally  Fit) असल्याचे डॉक्टरांचे प्रमाणपत्र घेतल्याने पुढे शंकेला वाव राहणार नाही. आपले फॅमिली डॉक्टर असे प्रमाणपत्र देऊ शकतात.

इच्छापत्रासाठी क्लिष्ट भाषा, महागडे वकील किंवा मोठी कायदेशीर कागदपत्रे यांची गरज नसते. तुमची इच्छा स्पष्ट शब्दांत आणि कायदेशीरदृष्ट्या योग्य प्रकारे नोंदवलेली असणे हेच सर्वात महत्त्वाचे आहे.

आपण इच्छापत्र करणे का टाळतो? 

इच्छापत्र तयार करणे सोपे असूनही अनेकजण विविध कारणांनी ते पुढे ढकलतात. त्यामागील काही सबबी आणि त्यांचे खंडन पुढीलप्रमाणे -

“इच्छापत्र कर म्हणताय म्हणजे मी लवकर मरणार आहे असे तुम्हाला वाटते का?”

स्वतःच्या मृत्यूबद्दल बोलणे, विचार करणे अनेकांना अप्रिय वाटते. परंतु प्रत्येकाला मृत्यू अटळ आहे हे वास्तव स्वीकारून आपल्या पश्चात कुटुंबीयांना त्रास होऊ नये असे करणे ही आपली जबाबदारी आहे.

“माझ्या मृत्यूनंतर सर्व मालमत्ता आपोआप माझ्या पतीलाच/पत्नीलाच  मिळेल.”

हे नेहमीच खरे नसते. प्रत्येक धर्माचे उत्तराधिकाराचे कायदे वेगवेगळे असतात. उदाहरणार्थ, हिंदू उत्तराधिकार कायद्यानुसार पत्नी, मुले आणि आई यांनाही कायदेशीर वारसाहक्क असतो. 

“इच्छापत्र करणे हे खूप खर्चिक आणि किचकट आहे.”

इच्छापत्र लिहिण्यास काहीही खर्च येत नाही. त्याची कायदेशीर नोंदणी करणे (registration) ऐच्छिक असून नोंदणीचा खर्च माफक असतो. इच्छापत्र तयार करण्यासाठी वकील नेमणे बंधनकारक नाही.

“मी काही माझी मालमत्ता स्वर्गात बरोबर घेऊन जाणार नाही!”

हे अगदी खरे आहे आणि त्यासाठीच इच्छापत्र केले पाहिजे. ते नसेल तर तुमच्यामागे तुमच्या कुटुंबाला तुमची मालमत्ता त्यांच्या नावावर करून मिळण्याची प्रक्रिया अत्यंत त्रासदायक ठरते. 

“माझी मुले इच्छापत्रासाठी आग्रह करत आहेत म्हणजे त्यांचा माझ्या संपत्तीवर डोळा आहे.”

इच्छापत्रामुळे तुमची मालमत्तेवरील मालकी संपत नाही. तुमची मालमत्ता तुम्ही जिवंत असेपर्यन्त तुमचीच राहते. दुसऱ्या कुणाचाही त्यावर हक्क नसतो.

“घर मुलांच्या नावावर केले तर ती मला घराबाहेर काढतील.”

इच्छापत्र करून घराची व्यवस्था लावणे आणि जिवंतपणीच घराची मालकी कुणालाही हस्तांतरित करणे या दोन अगदी वेगळ्या गोष्टी आहेत. तुमच्या हयातीत तुमच्या घराची मालकी कुणालाही देऊन न  टाकणे  हेच इष्ट.

“मला काही होणार नाही.”

जीवन अनिश्चित आहे. इच्छापत्र करणे म्हणजे निराशावाद नव्हे, तर भविष्याचे जबाबदारीने केलेले नियोजन होय.

“इच्छापत्र स्टॅम्प पेपरवरच लिहावे लागते आणि त्याची नोंदणी करावीच लागते.”

ही चुकीची समजूत आहे. साध्या कागदावर लिहिलेले इच्छापत्रही वैध असते. नोंदणी करणे ऐच्छिक असते पण ती करणे फायद्याचे ठरते.

वरील सर्व सबबींमुळे इच्छापत्र करणे लांबणीवर पडते आणि कधीकधी राहूनच जाते. त्याचा त्रास मात्र शेवटी आपल्या प्रियजनांनाच सहन करावा लागतो.

जाता जाता...

इच्छापत्र करणे ही आपली आपल्या कुटुंबाप्रति जबाबदारी आहे. त्यांना आपल्या पश्चात त्रास होऊ नये, कोर्टात खेटे घालायला लागू नयेत आणि आपल्या इच्छेनुसार आपल्या संपत्तीची वाटणी सुलभपणे व्हावी यासाठी इच्छापत्र गरजेचे आहे. तुम्ही तरुण असाल किंवा ज्येष्ठ, नोकरी किंवा व्यवसाय करत असाल किंवा निवृत्त असाल, गृहिणी असाल —तुम्ही इच्छापत्र करणे जरुरीचे आहे आणि ते तुम्हाला वाटते त्यापेक्षा खूप सोपे आहे.

लेखमालेच्या पुढील भागात (भाग दुसरा) --

इच्छापत्र तयार करताना समजून घ्यावयाच्या महत्त्वाच्या संज्ञा – नामनिर्देशन (Nomination), नामनिर्देशित व्यक्ती (Nominee) आणि लाभार्थी (Beneficiary).

तुमच्या सूचना आणि अभिप्राय खाली जरूर लिहा. त्यासाठी ब्लॉगर अकाऊंट असण्याची गरज नसते.  

 

इच्छापत्र भाग २ - इच्छापत्रातील महत्त्वाच्या संज्ञा – नामनिर्देशन, नॉमिनी आणि लाभार्थी